Met het veulenseizoen in volle gang vraagt elke fokker zich af wanneer het veulen geboren wordt en welk geboortemeldsysteem het prettigste werkt. Er zijn verschillende tekenen bij merries die erop wijzen dat een geboorte nabij is, en ook is er keuze uit diverse technologische hulpmiddelen.
Van ouderwets waken – tegenwoordig vaak wel met een camera in de stal – tot noviteiten als volledig AI-gestuurde systemen en alles daartussenin. Er zijn veel systemen op de markt, met elk hun eigen voor- en nadelen. Dierenarts Carola Timmer uit Putten is gespecialiseerd in merrie- en geboorte begeleiding en krijgt jaarlijks zo’n 40 merries op stal om te veulenen. Met inmiddels een schat aan ervaring op zak vertelt ze waar je als fokker op kunt letten om de geboorte te monitoren.

Variatie in drachtlengte
De uitgerekende datum van de dracht is voor Carola een goede indicatie, al is die zeker niet leidend. “In tegenstelling tot andere diersoorten hebben paarden meer variatie in drachtlengte. 340 dagen is het gemiddelde, maar 320 tot 380 dagen is normaal qua variatie. Die variatie is bij honden, katten of schapen veel minder. Ook vroeg of laat in het seizoen kan uitmaken: vroege veulens laten vaak langer op zich wachten, laat in het seizoen uitgerekende veulens komen vaak iets eerder. Maar ook hierop zijn veel uitzonderingen mogelijk.” Bekende voortekenen zijn het vollopen van de uier, het slapper worden van de banden naast de staartwortel, vochtophopingen of gedragsveranderingen bij de merrie. “Uierontwikkeling en het ontwikkelen van de klieren zie je altijd wel gebeuren, maar ook hier zit veel variatie in”, vertelt Timmer. “Het vollopen van de uier begint bij sommige merries al weken voor de bevalling, maar soms ook pas tijdens of zelfs na de bevalling. Dit op zichzelf is dus geen feilloze indicator.”

Slappe banden en gedragsveranderingen
Het verslappen van de banden kan ook een teken zijn, maar dan moet je die wel al enkele weken voor de bevalling bij je merrie checken, om te weten wat de standaard voor deze specifieke merrie is. “De banden liggen aan weerszijden van de staartwortel. Om ze te kunnen voelen moet je stevig voelen, niet aaien. Dan voel je alleen het vet en de huid. Wanneer je voelt dat deze slapper worden, is de bevalling dichterbij. Het slapper worden van de banden kan je bij sommige merries ook goed zien, wanneer ze een beetje puntbillen krijgen”, legt Timmer uit. Ook een gedragsverandering bij de merrie kan een aanwijzing zijn. “Bijvoorbeeld wanneer een merrie ineens graag naar binnen wil, kan het zijn dat ze op zoek is naar een beschutte plek.” Geen van deze signalen geven echter garanties dat de geboorte werkelijk aanstaande is en tussen merries kan ook zeer veel variatie zitten. In sommige gevallen kan de bevalling beginnen zonder al te veel uiterlijke voortekenen. Het goed leren kennen van je merrie is essentieel wanneer je op één van deze methodes wil vertrouwen, maar ze zijn zeker niet feilloos.

Probeer aanwezig te zijn
Het is wel van belang om de geboorte niet te missen. “Niet alleen vanwege emotionele redenen, het tijdig signaleren van geboorteproblemen kan complicaties voorkomen. Het vlies rond het hoofd van het veulen kan bijvoorbeeld niet op tijd breken, waardoor verstikking dreigt als er niet geholpen wordt. Ook bij een verkeerde ligging of een zogenaamde ‘red bag delivery’ (het vroegtijdig loslaten van de placenta, waarbij de kans op zuurstoftekort aanwezig is, red.) is ingrijpen noodzakelijk. In veel gevallen gaat het gelukkig vlekkeloos en hoef je als fokker niets te doen. Mochten er onverhoopt wel problemen zijn, dan kan je aanwezigheid levensreddend zijn.” Er zijn veel verschillende systemen op de markt die de geboorte kunnen aankondigen. Tegenwoordig heeft vrijwel iedere fokker een camera in de stal, maar dat is natuurlijk op zichzelf geen geboortemelder.

Welke systemen bestaan er zoal?
Geboortesingel of melder aan halster
Een van de meest gebruikte geboortemelders is de melder aan een singel of een melder bevestigd aan het halster. Wanneer de merrie plat gaat liggen en daarmee het apparaat kantelt, belt de sensor in het apparaatje naar het opgegeven telefoonnummer of geeft een signaal aan de ontvanger die bijvoorbeeld in huis kan staan. Dit werkt vaak het beste in combinatie met een camera in de stal, zodat je niet voor iedere keer dat een merrie plat gaat liggen naar stal hoeft. Het voordeel van deze geboortemelder is dat de prijs relatief gezien niet al te hoog is. De melder valt eenvoudig en zonder tussenkomst van een dierenarts te bevestigen. Bij merries die geen singel zijn gewend, is het wel aan te raden om de geboortemelder aan het halster te bevestigen. Toch bestaan er volgens Timmer ook enkele nadelen: “Het nadeel is dat niet iedere merrie plat gaat liggen. Sommige merries bevallen zelfs staand. Wanneer je dan op zo’n melder vertrouwt, mis je de bevalling. Aan de andere kant: wanneer je een merrie hebt die graag lekker languit ligt, dan kan het zijn dat je meerdere malen wakker wordt gebeld met een vals alarm. Als je een paar merries hebt, is dit wel een goedkopere en makkelijke oplossing.” Het is wel van belang om de singel niet al weken van tevoren om te doen, dit kan drukplekken veroorzaken. In de regel liggen merries een paar weken voor de bevalling nog vaker plat, in de laatste fase van de dracht neemt dit languit gaan liggen af.

Zender met magneet
Een zeer betrouwbaar systeem is het aanbrengen van een zender met een magneet in de vulva. Deze zender is een kastje van zo’n vier centimeter, dat met een simpele hechting aan de ene kant van de vulva wordt bevestigd. In deze zender zit een magneetje aan een touwtje. Dit touwtje wordt aan de andere kant van de vulva gehecht, en wanneer de waterblaas bij de geboorte eruit komt, dan raakt het magneetje los en wordt het voorgeprogrammeerde nummer via de transmitter gebeld. Dit is een zeer betrouwbaar systeem, maar het vraagt een behoorlijke investering en het moet door een dierenarts worden bevestigd, waardoor het goed gepland moet worden. Dit systeem vindt Timmer als dierenarts waar jaarlijks veel veulens worden geboren ideaal. “Dit systeem geeft maar zelden een vals alarm, dat kan een enkele keer gebeuren bij een merrie die heel erg schuurt. Het is wel van belang dat een dierenarts de zender goed bevestigt. Ik doe er altijd een doekje tussen om het uitscheuren van hechtingen te voorkomen. Wanneer de zender goed geplaatst is, kan deze prima drie tot vier weken blijven zitten. Tijdens het aanbrengen van de zender verdoof ik de merries uiteraard plaatselijk, zodat ze er geen last van hebben. De zender is niet zwaar, dus hij hangt niet en brengt geen ongemak met zich mee,”

Zender in de staart
Een ander systeem is een geboortemelder die in de staart wordt ingebandageerd. Deze zender kan tot 90% nauw keurig voorspellen wanneer de merrie gaat veulenen. Deze melder meet verschillende dingen: staartbewegingen, of de merrie gaat liggen en bijvoorbeeld weeën. Door middel van een algoritme kan deze zender de geboorte nauwkeurig voorspellen. De fokker wordt via telefoon of SMS gewaarschuwd. Het is wel een best prijzig systeem en het bandageren van de staart is weliswaar niet ingewikkeld, maar komt wel redelijk nauw: een te strakke bandage kan gaan knellen – met alle gevolgen van dien. Een te losse bandage kan uitzakken. Het voordeel is dat een fokker zelf de bandage kan aanbrengen als daar onverwacht aanleiding toe bestaat, al moet er wel rekening worden gehouden met het feit dat een staartbandage niet dag en nacht om kan blijven.

AI-geboortevoorspelling
Nieuw tussen de geboortemelders: het voorspellen van de bevalling met behulp van AI. Het AI-systeem kan veelal worden aangesloten op het camerasysteem dat al in de stal van de fokker aanwezig is. Zo’n 30 minuten voor de bevalling stuurt het systeem een melding naar de fokker. Hoe werkt het? Aan de camera wordt een smartbox verbonden, die verbinding maakt met de app die de fokker op zijn telefoon heeft. Ieder paard krijgt zijn eigen avatar, en het systeem zal een paard eerst enige tijd moeten volgen om te weten wat voor dit paard normale gedragingen zijn. Het AI-systeem wordt niet alleen gebruikt voor het melden van geboortes, maar bijvoorbeeld ook voor het herkennen van koliek of stress. Charlotte de Brauw is de huidige verdeler van zo’n AI-systeem in België en is zelf ook fokker en heeft het systeem in gebruik. “Indien mogelijk moet je het systeem minimaal een week voor de bevalling al bij de stal hebben hangen. Wanneer je het veulenmodel gebruikt voor je fokmerrie, dan weet het AI-systeem waar het op moet letten. Zo gaat het systeem niet af wanneer de merrie gaat liggen om alleen te rusten: dankzij AI weet het systeem dat dat kan. Wanneer een merrie onrustig is, rondjes draait en andere verschijnselen vertoont, dan geeft het systeem een melding af. Het systeem geeft soms al drie dagen van tevoren via een bericht een melding, zoals via WhatsApp-berichten of pop-ups, dat de bevalling dichterbij komt. Pas wanneer de merrie echt gaat veulenen, belt het systeem. Alleen wanneer een merrie voor de bevalling écht geen tekenen vertoont, heeft het systeem het weleens lastig. Maar dan nog herkent hij altijd de bevalling zelf, dus de kans op een volledig gemiste geboorte is zeer klein. Het is daarnaast natuurlijk helemaal niet invasief en werkt zonder dat er iets aan het paard gevoeld of bevestigd hoeft te worden.” Naast de eenmalige kosten voor de aanschaf van de smartbox is er ook nog een abonnement nodig dat voor zes maanden wordt afgesloten, een gebruiker kan dan wel meerdere camera’s tegelijk aan hebben staan.

Temperatuurmeting in de vulva
Er bestaat ook een systeem dat signaleert op basis van de temperatuur in de vulva. Bij dit systeem wordt er via een singel met bilkoorden en een staartriem een meter in de vulva gebracht, die iedere vijf minuten de temperatuur meet. De temperatuur van de merrie daalt meestal 0,5 tot 1°C wanneer de geboorte gaat beginnen. Via dit systeem kan de geboorte nauwkeurig worden aangekondigd, maar doordat de sensor inwendig zit kan dit enige hygiënische nadelen hebben. Voor het eerste gebruik is het belangrijk eerst een standaardmeting te doen, zodat het systeem weet wat de normale temperatuur van de merrie is. Ook kan in het systeem worden teruggekeken wat een bepaalde merrie vorig jaar heeft gedaan, dat geeft voor het huidige jaar een betere indicatie. Fokker Marieke Rentmeester Kleinjan gebruikt dit systeem al zo’n tien jaar en is nog altijd tevreden. Ze schafte destijds het systeem aan omdat ze toen niet de paarden aan huis hadden staan. “De meeste geboortemelders geven pas een melding als de geboorte begint. Dit systeem geeft een half uur tot een uur van tevoren al een signaal. Dat gaf ons destijds nog ruim de kans om naar stal te gaan voor de bevalling, dat was voor ons het grootste voordeel. Sowieso vind ik het fijn dat je nog de kans hebt om dingen voor te bereiden.” “Wij ontsmetten de pin altijd helemaal voordat we hem inbrengen, en smeren hem dan in met het glijmiddel waarmee je ook insemineert. We proberen de melder zo laat mogelijk erin te doen, maar alsnog gebeurt het wel eens dat er wat vuilafscheiding vanaf komt. Voor ons is de melding ruim van tevoren het grootste voordeel, en het is een nauwkeurig systeem.”

Lactaatmetingen
De geboorte kan redelijk nauwkeurig worden voorspeld door middel van lactaatmetingen, met pH-strips waarmee de melk wordt getest. Carola Timmer vertelt: “Net voor de geboorte zakt de pH-waarde in de melk, deze wordt dan zuurder. Het systeem is wel effectief, maar toch gebruik ik het liever niet. Wanneer je melk met een lagere pH-waarde krijgt, zie je vaak ook aan de merrie dat de geboorte eraan komt. En daarnaast blijf ik liever van de uier af. Soms beginnen fokkers al weken van tevoren aan de uier te zitten, al voordat er druppels aan zitten. Dat kan weer infecties veroorzaken.”

Ouderwets waken
Waarschijnlijk nog altijd een van de meest gebruikte methodes: ‘ouderwets’ waken. Tegenwoordig vaak wel in combinatie met een camera in de stal. De fokker zet op een bepaald tijdstip, bijvoorbeeld iedere twee uur, een wekker, en kijkt dan bij de merrie. Dit is uiteraard wel de goedkoopste methode, maar kan de nachtrust van de fokker aardig verstoren. Daarnaast is de kans op het missen van de bevalling vrij groot, omdat de geboortes bij paarden vaak erg snel gaan. “Dit is een risico”, vindt Timmer. “Het kan wel, maar je moet je merrie echt goed kennen. Bij merries die hier bijvoorbeeld al jaren staan, daarvan kan ik een geboorte redelijk nauwkeurig voorspellen. Als je daar niet zo zeker van bent, dan kun je beter een geboortemelder gebruiken.”

Bron: KWPN
Tekst: Bettine van Harselaar
Foto: Dirk Caremans*